Đô thị hóa được xem là động lực cốt lõi thúc đẩy tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Lịch sử phát triển của các nền kinh tế lớn cho thấy hầu hết các quốc gia công nghiệp hóa thành công đều gắn với quá trình mở rộng đô thị, phát triển hạ tầng và dịch chuyển dân cư từ nông thôn ra thành thị.

Tuy nhiên, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, quá trình đô thị hóa hiện không còn đơn thuần là câu chuyện tăng dân số hay mở rộng không gian thành phố, mà đã trở thành bài toán phát triển bền vững, giảm phát thải và nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế.

ĐÔ THỊ HÓA XANH ĐANG TRỞ THÀNH XU HƯỚNG TOÀN CẦU

Tại Diễn đàn Đô thị Thế giới lần thứ 13 (World Urban Forum - WUF13) tổ chức ở Thủ đô Baku của Azerbaijan từ ngày 17-22/5 với chủ đề “Nhà ở cho thế giới: Các thành phố và cộng đồng an toàn, có khả năng chống chịu”, giới hoạch định chính sách, các tổ chức quốc tế và chuyên gia phát triển đã thảo luận về tương lai của các thành phố trong kỷ nguyên khí hậu biến động.

Một trong những thông điệp đáng chú ý nhất tại diễn đàn đã được đưa ra bởi ông Mark Roberts, Chuyên gia Kinh tế Cấp cao của Ngân hàng Thế giới (World Bank) khi khẳng định “Chưa có quốc gia nào phát triển đầy đủ mà không trải qua quá trình đô thị hóa”.

Ông Roberts phân tích: các thành phố vẫn sẽ tiếp tục là trung tâm của tăng trưởng kinh tế, đổi mới công nghệ và tạo việc làm trong nhiều thập kỷ tới. Tuy nhiên, thách thức hiện nay không còn nằm ở việc có đô thị hóa hay không, mà là đô thị hóa theo mô hình nào.

Theo Liên Hợp Quốc, hơn 56% dân số thế giới hiện sinh sống tại các khu vực đô thị và tỷ lệ này có thể tăng lên gần 70% vào năm 2050. Mỗi tuần, thế giới có thêm hàng triệu người chuyển tới sinh sống tại các thành phố, chủ yếu ở châu Á và châu Phi.

“Ngập lụt và nắng nóng cực đoan đang bắt đầu làm gián đoạn hoạt động của các thành phố”, ông Roberts cảnh báo tại WUF13.

Trong nhiều năm qua, hàng loạt đô thị lớn trên thế giới đã liên tiếp đối mặt với các hiện tượng thời tiết cực đoan như sóng nhiệt, thiếu nước, triều cường và mưa lũ bất thường. Từ Dubai, Bangkok cho tới New York hay Jakarta, các thành phố ngày càng phải chi hàng tỷ USD cho chống ngập, nâng cấp hạ tầng và ứng phó thiên tai.

Theo các chuyên gia, tốc độ đô thị hóa quá nhanh, thiếu quy hoạch dài hạn và phụ thuộc lớn vào hạ tầng truyền thống đang làm gia tăng mức độ tổn thương của nhiều thành phố.

Không chỉ đối mặt với áp lực khí hậu, các đô thị còn phải xử lý những hệ quả kinh tế - xã hội đi kèm như ùn tắc giao thông, ô nhiễm không khí, thiếu nhà ở giá rẻ và bất bình đẳng gia tăng.

“Chúng ta thấy giá đất tăng mạnh và giao thông tắc nghẽn, nhưng điều đó cũng phản ánh sức hút kinh tế của các thành phố”, ông Roberts nhận định.

Dự báo về xu hướng phát triển, các chuyên gia chỉ rõ sự chuyển mạnh sang mô hình “đô thị chống chịu” (resilient cities), trong đó ưu tiên các giải pháp hạ tầng xanh, giao thông sạch, tiết kiệm năng lượng và thích ứng khí hậu.

Nhiều thành phố trên thế giới đang đầu tư mạnh vào hệ thống giao thông công cộng điện hóa, mở rộng không gian xanh, phát triển công trình tiết kiệm năng lượng và nâng cấp hệ thống thoát nước nhằm giảm phát thải carbon cũng như hạn chế rủi ro thiên tai.

TÀI CHÍNH XANH TRỞ THÀNH “ĐIỂM NGHẼN” LỚN NHẤT

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng chỉ ra một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là nguồn vốn cho quá trình chuyển đổi đô thị xanh.

Theo Ngân hàng Thế giới, nhu cầu đầu tư cho hạ tầng đô thị bền vững tại các nền kinh tế mới nổi đang ở mức rất lớn, đặc biệt tại châu Phi - khu vực được dự báo sẽ có tốc độ đô thị hóa nhanh nhất thế giới trong vài thập kỷ tới.

“Khi nói đến hạ tầng đô thị, nhu cầu tài chính là vô cùng lớn, đặc biệt đối với châu Phi cũng như các khu vực đang đô thị hóa nhanh”, ông Roberts nói.

Nhiều thành phố tại châu Phi hiện thiếu nghiêm trọng hệ thống giao thông công cộng, cấp nước sạch, xử lý rác thải và nhà ở cơ bản. Trong khi đó, tốc độ gia tăng dân số đô thị lại vượt xa khả năng đầu tư của chính phủ.

Theo các chuyên gia, nếu không được đầu tư đúng hướng, quá trình đô thị hóa nhanh có thể làm gia tăng các khu ổ chuột, gây áp lực lên tài nguyên và khiến khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn.

Ông Roberts nhấn mạnh rằng không một chính phủ hay tổ chức tài trợ quốc tế nào có thể tự mình giải quyết khoảng trống tài chính này. “Điều quan trọng là phải huy động nguồn vốn từ nhiều kênh khác nhau, bao gồm cả khu vực tư nhân”, ông Roberts nói. Đây cũng là lý do tài chính xanh đang nổi lên như một trụ cột mới của chiến lược phát triển đô thị toàn cầu.

Nhiều quốc gia hiện cũng bắt đầu đưa tiêu chí phát thải thấp và thích ứng khí hậu vào chiến lược quy hoạch đô thị thay vì chỉ tập trung mở rộng xây dựng như trước đây.

CÁC THÀNH PHỐ ĐỨNG Ở TUYẾN ĐẦU CỦA KHỦNG HOẢNG KHÍ HẬU

Tại WUF13, biến đổi khí hậu được xem là một trong những chủ đề trung tâm của các cuộc thảo luận về tương lai đô thị toàn cầu. Nhiều chuyên gia cho rằng các thành phố hiện không chỉ là động lực tăng trưởng kinh tế, mà đồng thời cũng đang trở thành “tuyến đầu” hứng chịu tác động từ khí hậu cực đoan.

Theo Liên Hợp Quốc, các thành phố hiện là nơi chịu thiệt hại kinh tế lớn nhất từ các hiện tượng thời tiết cực đoan. Chỉ riêng tình trạng ngập lụt đô thị đã gây tổn thất hàng trăm tỷ USD mỗi năm trên toàn cầu.

Tiến sĩ Moges Tadesse, Giám đốc phụ trách khả năng chống chịu của thành phố Addis Ababa (Ethiopia), cho rằng nhiều đô thị châu Phi hiện không đủ năng lực tài chính để ứng phó với các cú sốc khí hậu ngày càng nghiêm trọng.

“Biến đổi khí hậu không chỉ ảnh hưởng đến nhà ở mà còn tác động tới kinh tế và cuộc sống con người”, TS. Moges Tadesse nói. Ông cũng kêu gọi cộng đồng quốc tế tăng cường hỗ trợ tài chính cho các quốc gia dễ tổn thương.

Trước những thách thức hiện nay, các chuyên gia nhận định trong tương lai, nhiều đô thị sẽ phải được thiết kế lại theo hướng “xanh hơn” và “chống chịu tốt hơn”, từ giao thông, tiêu thụ năng lượng cho tới quản lý tài nguyên nước và quy hoạch không gian công cộng.

Trong bối cảnh dân số đô thị toàn cầu tiếp tục tăng mạnh, giới chuyên gia cho rằng cuộc đua phát triển xanh trong những thập kỷ tới sẽ không chỉ diễn ra trong ngành năng lượng hay công nghiệp, mà sẽ bắt đầu ngay từ cách các thành phố được quy hoạch, xây dựng và vận hành.