Tham vọng xây dựng hệ thống giao thông công cộng chạy bằng hydro của Ba Lan đang gặp trở ngại lớn khi nhiều địa phương bắt đầu xem xét quay lại với xe buýt điện chạy pin sau thời gian triển khai thực tế.

Một báo cáo mới của tổ chức phi chính phủ CEE Bankwatch Network cho rằng mô hình xe buýt hydro tại Ba Lan đang bộc lộ nhiều điểm yếu về chi phí và hạ tầng, trong khi hiệu quả môi trường cũng gây tranh cãi.

NHỮNG HẠN CHẾ VỀ CHI PHÍ VÀ HẠ TẦNG

Theo báo cáo, nguyên nhân khiến nhiều thành phố Ba Lan lựa chọn xe buýt hydro trong thời gian qua xuất phát từ chính sách trợ cấp hấp dẫn. Các chương trình hỗ trợ của chính phủ và Liên minh châu Âu (EU) có thể tài trợ tới 100% chi phí mua xe buýt hydro, trong khi xe buýt điện thường chỉ nhận mức hỗ trợ khoảng 60-80%.

Tuy nhiên, khi đi vào vận hành, nhiều đơn vị khai thác nhận ra chi phí nhiên liệu hydro cao hơn rất nhiều so với điện năng. Điều này khiến bài toán kinh tế trở nên khó khăn hơn dự kiến.

Báo cáo nhận định hydro từng được quảng bá như một giải pháp “đi tắt” giúp khử carbon trong giao thông công cộng nhờ nguồn tài trợ lớn từ EU và chính phủ Ba Lan. Nhưng trên thực tế, nhiều địa phương hiện đang điều chỉnh chiến lược, chuyển hướng sang xe điện chạy pin do chi phí vận hành thấp hơn và hạ tầng ngày càng hoàn thiện.

Tính đến cuối tháng 4 vừa qua, Ba Lan có tổng cộng 247 xe buýt hydro đã được triển khai hoặc ký hợp đồng mua sắm. Trong số này, 140 xe đã đưa vào hoạt động, còn 107 xe vẫn đang chờ triển khai.

Dù đặt mục tiêu lớn với nền kinh tế hydro, hạ tầng tiếp nhiên liệu của Ba Lan vẫn phát triển chậm. Đến cuối năm 2025, cả nước chỉ có 9 trạm tiếp nhiên liệu hydro, thấp hơn nhiều so với mục tiêu 32 trạm được đặt ra trong chiến lược hydro quốc gia năm 2021. Trong khi đó, đến đầu năm 2026, Ba Lan đã có hơn 12.500 trạm sạc dành cho xe điện.

TRANH CÃI QUANH KHÁI NIỆM “KHÔNG PHÁT THẢI”

Trong nhiều năm, hydro được EU coi là một trong những công nghệ chiến lược để khử carbon cho lĩnh vực vận tải, đồng thời thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp hydro nội khối. Tuy nhiên, thực tế triển khai tại Ba Lan cho thấy chi phí nhiên liệu cao, nguồn cung hydro tái tạo hạn chế và hạ tầng chưa hoàn thiện đang trở thành rào cản lớn.

Báo cáo của CEE Bankwatch Network cũng đặt vấn đề về việc liệu xe buýt hydro tại Ba Lan có thực sự “xanh” như quảng bá hay không, khi hơn 97% lượng hydro hiện nay vẫn được sản xuất từ khí hóa thạch.

Theo tổ chức này, xe buýt hydro chỉ được xem là “không phát thải” vì không thải khí trực tiếp từ ống xả, trong khi lượng phát thải trong quá trình sản xuất hydro từ nhiên liệu hóa thạch chưa được tính đến đầy đủ.

“Xe buýt hydro tại Ba Lan được quảng bá rộng rãi là sạch và không phát thải, nhưng trên thực tế phần lớn nhiên liệu lại có nguồn gốc hóa thạch”, báo cáo nêu rõ. Trong khi đó, xe buýt điện chạy pin được cho là đã có bước tiến nhanh chóng trong cùng giai đoạn, cả về phạm vi hoạt động, hạ tầng sạc lẫn hiệu quả kinh tế.

Ngành điện của Ba Lan cũng đang trong quá trình chuyển đổi từ than đá sang năng lượng tái tạo như điện gió và điện mặt trời. Theo tổ chức nghiên cứu năng lượng Ember, năng lượng tái tạo hiện chiếm khoảng 30% sản lượng điện quốc gia, dù than đá vẫn đóng góp khoảng một nửa tổng sản lượng.

Một số thành phố như Wrocław, Płock và Żory đã điều chỉnh kế hoạch mua sắm phương tiện công cộng sau khi đánh giá xe điện có rủi ro thấp hơn và chi phí hợp lý hơn. Thành phố Krakow cũng thu hẹp tham vọng phát triển xe buýt hydro do lo ngại về nguồn cung nhiên liệu và hạ tầng tiếp nhiên liệu.

Các nhà sản xuất xe buýt của Ba Lan như Solaris Bus & Coach và NesoBus hiện đã triển khai nhiều dòng xe hydro và xe điện tại các thành phố như Poznań, Konin, Lublin và Wałbrzych.

HÀNG TRĂM TRIỆU EURO ĐỔ VÀO HYDRO

Bất chấp những khó khăn hiện tại, EU vẫn tiếp tục hỗ trợ Ba Lan thúc đẩy đầu tư hydro. Ngày 23/4 vừa qua, Warsaw đã nhận thêm gói hỗ trợ trị giá 7,2 tỷ euro từ EU, trong đó khoảng 500 triệu euro được dành để thúc đẩy các dự án hydro tái tạo và hydro carbon thấp.

Ba Lan hiện đang xem xét triển khai thêm hơn 1.000 xe buýt điện, xe buýt hydro và trolleybus nhằm đẩy nhanh quá trình chuyển đổi giao thông công cộng sạch. Tuy nhiên, vẫn chưa rõ nước này sẽ ưu tiên xe điện hay hydro trong giai đoạn tới.

Theo CEE Bankwatch Network, các dự án mua sắm xe buýt hydro và phát triển trạm tiếp nhiên liệu hydro tại Ba Lan đã nhận được hơn 120,7 triệu euro tài trợ không hoàn lại cùng gần 6,08 triệu euro vốn vay.

Ngoài ra, nhiều dự án hỗn hợp bao gồm cả xe buýt điện, hạ tầng sạc và xe buýt pin nhiên liệu hydro khiến việc xác định chính xác tỷ lệ vốn dành riêng cho hydro trở nên khó khăn.

Bà Diana Maciaga, tác giả báo cáo, cho rằng hàng trăm triệu euro từ quỹ công của EU đã được sử dụng để “tạo ra nhu cầu nhân tạo” cho hydro trong giao thông công cộng, thay vì đầu tư cho các công nghệ đã được kiểm chứng và mang lại hiệu quả thực tế rõ ràng hơn.

ĐỨC NỔI LÊN NHƯ MỘT HÌNH MẪU

Trái ngược với Ba Lan, Đức hiện được xem là một trong những quốc gia thành công nhất châu Âu trong triển khai xe buýt hydro. Nước này đang vận hành hơn 600 xe buýt hydro trong hệ thống giao thông công cộng và chuẩn bị tiếp nhận thêm 19 xe mới sau khi Solaris Bus & Coach thắng thầu một dự án ngày 4/5.

Solaris hiện đã bàn giao hơn 800 xe buýt hydro tại nhiều thành phố châu Âu, trong đó Đức là thị trường lớn nhất. Pháp, Italy, Anh và Hà Lan cũng đang mở rộng đội xe hydro trong những năm gần đây.

Ông Laurent Donceel, Giám đốc phụ trách vận tải, phát triển bền vững và chính sách công nghiệp của Hydrogen Europe, cho rằng những khó khăn ban đầu của Ba Lan là điều bình thường đối với một ngành công nghiệp còn non trẻ.

Theo ông Donceel, với các cơ chế hỗ trợ phù hợp từ EU và chính phủ quốc gia, Ba Lan hoàn toàn có thể bắt kịp các nước đi trước như Đức trong tương lai gần.

Ông cũng cho rằng trong bối cảnh cơ cấu năng lượng của Ba Lan hiện vẫn phụ thuộc lớn vào than đá, hydro sạch vẫn là một trong những lựa chọn quan trọng để giảm phát thải carbon trong lĩnh vực giao thông vận tải.