Theo Bảo hiểm xã hội Việt Nam, lao động phi chính thức là nhóm lao động có nhu cầu an sinh rất lớn nhưng thu nhập thường không ổn định, việc làm linh hoạt, khó tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc.

Vì vậy, phát triển bảo hiểm xã hội tự nguyện không chỉ là nhiệm vụ mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội, mà còn là giải pháp quan trọng để bảo đảm an sinh lâu dài cho nông dân, lao động tự do, tiểu thương, người làm nghề không có hợp đồng lao động và các nhóm dễ bị tổn thương.

Sau hơn 7 năm thực hiện Nghị quyết số 28-NQ/TW về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội, số người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện tăng nhanh. Đến hết năm 2025 đạt hơn 2,6 triệu người, tăng 13,83% so với năm 2024, đạt 5,49% lực lượng lao động trong độ tuổi.

Cùng với tăng diện bao phủ, chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện cũng được điều chỉnh theo hướng thực chất hơn, gần hơn với nhu cầu của người dân.

Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 quy định giảm số năm đóng bảo hiểm xã hội tối thiểu để được hưởng lương hưu từ 20 năm xuống 15 năm. Quy định này có ý nghĩa lớn đối với người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, nhất là những người bắt đầu tham gia khi tuổi đã cao, thời gian tích lũy chưa dài hoặc thu nhập chưa ổn định.

Việc giảm điều kiện về thời gian đóng giúp nhiều người có thêm cơ hội đủ điều kiện hưởng lương hưu hằng tháng, thay vì rời khỏi hệ thống hoặc chỉ nhận bảo hiểm xã hội một lần. Khi có lương hưu, người tham gia không chỉ có nguồn thu nhập ổn định khi về già, mà còn được cấp thẻ bảo hiểm y tế theo quy định, qua đó giảm bớt gánh nặng chi phí khám, chữa bệnh trong giai đoạn tuổi cao.

Một điểm đáng chú ý nữa của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 là bổ sung chế độ trợ cấp thai sản vào chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện. Quy định này giúp chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện không chỉ gắn với hưu trí, tử tuất, mà còn mở rộng thêm quyền lợi thiết thực cho người tham gia.

Chính sách hỗ trợ tiền đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện từ ngân sách nhà nước cũng tiếp tục được hoàn thiện. Theo quy định, công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên, không thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, đều có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và được Nhà nước hỗ trợ tiền đóng theo tỷ lệ phần trăm trên mức đóng bảo hiểm xã hội hằng tháng, tính trên mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn.

Nội dung này đã được quy định tại Nghị định số 159/2025/NĐ-CP của Chính phủ. Trong đó, người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện được Nhà nước hỗ trợ tiền đóng theo tỷ lệ phần trăm (%) trên mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện hằng tháng theo mức chuẩn hộ nghèo của khu vực nông thôn, theo quy định tại khoản 2 Điều 31 và khoản 1 Điều 36 của Luật Bảo hiểm xã hội.

Cụ thể, bằng 50% đối với người tham gia thuộc hộ nghèo, người đang sinh sống tại xã đảo, đặc khu theo quy định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ; bằng 40% đối với người tham gia thuộc hộ cận nghèo; bằng 30% đối với người tham gia là người dân tộc thiểu số; bằng 20% đối với người tham gia khác.

Bên cạnh hỗ trợ từ ngân sách trung ương, nhiều địa phương cũng chủ động ban hành chính sách hỗ trợ thêm cho người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện. Tính đến tháng 3/2026, có 28/34 tỉnh, thành phố có nghị quyết hỗ trợ từ ngân sách địa phương cho người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, trong đó có Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Bắc Ninh, Hải Phòng, Quảng Ninh, Nghệ An, Ninh Bình…

Trong bối cảnh già hóa dân số, thị trường lao động biến đổi nhanh, số lao động phi chính thức còn lớn, phát triển bảo hiểm xã hội tự nguyện là nhiệm vụ có ý nghĩa lâu dài. Khi người lao động hiểu rõ quyền lợi, được Nhà nước hỗ trợ một phần mức đóng và được phục vụ thuận tiện hơn, chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện sẽ có thêm điều kiện trở thành điểm tựa bền vững cho hàng triệu người dân khi về già.