Sandbox tại Việt Nam: Vì sao chưa trở thành "bệ phóng" cho startup công nghệ?

Sự ra đời của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) được kỳ vọng sẽ mở đường cho các mô hình kinh doanh mới trong kỷ nguyên số. Tuy nhiên, trên thực tế, công cụ này tại Việt Nam vẫn chưa phát huy vai trò như một “bệ phóng” cho startup công nghệ, khi nhiều rào cản pháp lý mang tính hệ thống vẫn chưa được tháo gỡ.

KHUNG PHÁP LÝ CHƯA ĐỒNG BỘ, SANDBOX KHÓ VẬN HÀNH HIỆU QUẢ

Trong tiến trình xây dựng mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, sandbox được xem là giải pháp quan trọng giúp cơ quan quản lý thử nghiệm chính sách, đồng thời tạo không gian linh hoạt cho doanh nghiệp triển khai các ý tưởng mới. Việt Nam cũng đã có những bước đi ban đầu khi ban hành các quy định liên quan và triển khai thử nghiệm trong một số lĩnh vực như tài chính – ngân hàng, công nghệ.

Tuy nhiên, theo PGS.TS. Phạm Thị Thuý Nga, Viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật, điểm nghẽn lớn nhất của hệ thống hiện nay không nằm ở việc thiếu quy định, mà ở chất lượng và khả năng vận hành của pháp luật.

“Nút thắt của hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay không nằm ở một văn bản cụ thể nào, mà nằm ở tính ổn định, tính thống nhất và đặc biệt là khả năng thích ứng của pháp luật với thực tiễn, các quy định hiện hành có theo kịp sự vận động của đời sống kinh tế – xã hội hay không”, bà nhấn mạnh.

Theo đó, PGS.TS. Phạm Thị Thuý Nga cho rằng nút thắt này thể hiện ở ba khía cạnh gắn bó chặt chẽ với nhau.

Thứ nhất, nhiều luật cơ bản hiện nay vẫn còn chồng chéo và thiếu tính thống nhất trong quá trình thực thi. Thực tế cho thấy, sự chồng chéo giữa các luật liên quan như dân sự, đất đai, đầu tư, quy hoạch hay xây dựng đang tạo ra những rào cản đáng kể. Có những dự án dù đã được phê duyệt nhưng vẫn không thể triển khai do vướng mắc giữa các quy định khác nhau.

“Khi các tiêu chí chưa đồng bộ, thẩm quyền chưa rõ ràng, việc áp dụng pháp luật sẽ phát sinh xung đột, dẫn đến dự án bị kéo dài, thậm chí không thể triển khai. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến các dự án đầu tư trong lĩnh vực khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, khiến chi phí tăng cao và làm giảm khả năng sinh lời”, chuyên gia cho biết.

Đối với các startup công nghệ – nhóm doanh nghiệp cần tốc độ để cạnh tranh – những vướng mắc này càng trở nên nghiêm trọng. Sandbox, thay vì tạo ra môi trường thử nghiệm linh hoạt, lại bị “neo” vào một hệ thống pháp lý thiếu đồng bộ, khiến hiệu quả bị hạn chế.

Thứ hai, Việt Nam đã có những bước tiến tích cực trong xây dựng khung pháp lý cho kinh tế số, như ban hành các nghị định về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), luật về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và công nghệ số.

Bà Nga cho rằng đây là những nền tảng quan trọng, cho thấy định hướng phát triển đã khá rõ ràng. Tuy nhiên, các quy định hiện nay vẫn chủ yếu mang tính nguyên tắc, thiếu hướng dẫn cụ thể để có thể triển khai trên thực tế. Hệ thống pháp luật phục vụ khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo vẫn đang phát triển chậm hơn so với yêu cầu của thực tiễn.

Thứ ba, liên quan đến cơ chế sandbox – một công cụ quan trọng để thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Mặc dù đã có quy định và đã được áp dụng trong một số lĩnh vực như tài chính – ngân hàng, nhiều doanh nghiệp tham gia thử nghiệm, nhưng trên thực tế, các quy định vẫn còn thiếu cụ thể ở nhiều ngành khác. Do chưa có hướng dẫn rõ ràng, nhiều doanh nghiệp vẫn lúng túng trong việc đề xuất và triển khai các mô hình thử nghiệm trong lĩnh vực của mình.

“HÀNH LANG AN TOÀN” ĐỂ DOANH NGHIỆP THỬ NGHIỆM MÔ HÌNH MỚI

Chuyên gia cho rằng một trong những mục tiêu cốt lõi của sandbox là tạo ra “hành lang an toàn” để doanh nghiệp có thể thử nghiệm các mô hình mới mà không phải đối mặt với rủi ro pháp lý quá lớn. Tuy nhiên, đây lại là điểm còn thiếu trong thực tế triển khai tại Việt Nam.

Trong lĩnh vực dữ liệu – yếu tố nền tảng của kinh tế số – nhiều vấn đề quan trọng vẫn chưa được làm rõ. Các câu hỏi như dữ liệu có được coi là hàng hóa hay không, quyền sở hữu thuộc về ai, hay thế nào là dữ liệu an toàn vẫn chưa có câu trả lời cụ thể trong hệ thống pháp luật hiện hành. Điều này khiến doanh nghiệp phải đối mặt với những rủi ro khó lường.

PGS.TS. Phạm Thị Thuý Nga chỉ ra rằng, ngay cả khi dữ liệu ban đầu được xác định là phi cá nhân, việc kết hợp với các nguồn dữ liệu khác vẫn có thể dẫn đến tái định danh, kéo theo nguy cơ vi phạm pháp luật. “Nếu chưa xác định rõ các tiêu chí này, doanh nghiệp sẽ đối mặt với rủi ro pháp lý rất lớn”, bà lưu ý.

Sandbox hiện mới chủ yếu được triển khai trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng, trong khi nhiều ngành khác như công nghệ số, trí tuệ nhân tạo hay các mô hình kinh doanh dựa trên dữ liệu vẫn thiếu quy định cụ thể. Sự thiếu vắng hướng dẫn khiến doanh nghiệp lúng túng trong việc tham gia thử nghiệm, từ khâu đề xuất ý tưởng đến triển khai thực tế.

Theo chuyên gia, triển khai sandbox thường liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau, nhưng khi tiêu chí, thẩm quyền và quy trình chưa thống nhất, việc triển khai sẽ gặp nhiều khó khăn. Điều này làm giảm tính linh hoạt – yếu tố cốt lõi của cơ chế thử nghiệm.

Trong nhiều năm, cộng đồng startup, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ, luôn kỳ vọng vào một khung pháp lý linh hoạt để thử nghiệm sản phẩm và mô hình kinh doanh mới. 

Sandbox được cho là sẽ mở ra cơ hội thực chất cho cả startup và doanh nghiệp lớn trong các lĩnh vực như công nghệ số, fintech, logistics thông minh hay sản xuất thông minh. Thông qua môi trường thử nghiệm có kiểm soát, doanh nghiệp có thể giảm thiểu rủi ro pháp lý và chi phí “thử - sai”, từ đó đẩy nhanh quá trình phát triển và hoàn thiện sản phẩm.