Hệ hô hấp dễ bị tổn thương, mắc bệnh bởi nhiều tác nhân bên ngoài, trong đó ba tác nhân chính là phế cầu khuẩn, virus hợp bào (RSV) và não mô cầu. Trẻ nhỏ với hệ miễn dịch chưa hoàn thiện là nhóm chịu tổn thương nặng nề nhất…

Mới đây, một bệnh nhi 13 tuổi mắc não mô cầu đã được các bác sĩ Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM cứu sống nhờ can thiệp hồi sức kịp thời. Bệnh nhi nam N.Q.B. (ngụ xã Bình Hưng, TP.HCM) được đưa vào cấp cứu với các nốt xuất huyết tím đỏ lan nhanh khắp cơ thể, cứng cổ, lơ mơ và hô hấp yếu...

Đặc biệt, có thời điểm mạch của bệnh nhi giảm còn khoảng 42 lần/phút trong khi huyết áp tăng đến 220/120 mmHg, dấu hiệu cảnh báo tình trạng tăng áp lực nội sọ nặng. Qua khai thác dịch tễ, bệnh nhi không ghi nhận tiếp xúc với người mắc hoặc nghi mắc não mô cầu, không đi xa trong vòng 6 tháng gần đây và chưa tiêm vaccine phòng não mô cầu.

Xét nghiệm PCR do Viện Pasteur TP.HCM thực hiện xác định, bệnh nhi dương tính với vi khuẩn não mô cầu nhóm B trong cả dịch não tủy và các tổn thương trên da. Nhờ được chẩn đoán sớm và xử trí tích cực, sau 10 ngày điều trị, bệnh nhi tỉnh táo hoàn toàn, tiếp xúc tốt, đi lại và sinh hoạt bình thường, được xuất viện trong tình trạng ổn định.

Trước đó, một bệnh nhi 11 tuổi cấp cứu tại Bệnh viện Nhi đồng thành phố (TP.HCM) trong tình trạng sốc nhiễm trùng, suy tim nặng do phế cầu, phải can thiệp ECMO và lọc máu liên tục. BSCKII. Nguyễn Minh Tiến, Phó giám đốc Bệnh viện, cho biết bé gái khởi phát bệnh trong 4 ngày,  uống thuốc điều trị tại nhà.

Đến ngày thứ 4, tình trạng không cải thiện, trẻ mệt nhiều, thở khó, được đưa vào bệnh viện địa phương. Tại đây, trẻ xuất hiện co quắp hai bàn tay, được hỗ trợ hô hấp và nhanh chóng chuyển lên Bệnh viện Nhi đồng thành phố. Kết quả xét nghiệm PCR xác định tác nhân gây bệnh là vi khuẩn phế cầu (Pneumococcus).

Trong quá trình điều trị, trẻ được truyền máu, tiểu cầu, điều chỉnh rối loạn điện giải, toan kiềm và chống đông hệ thống ECMO bằng heparin. Do diễn tiến nặng với suy đa cơ quan, bệnh nhi phải lọc máu liên tục 4 đợt và điều trị hỗ trợ gan. Sau gần 2 tuần chạy ECMO và điều trị tích cực, chức năng tim của trẻ dần hồi phục, EF cải thiện lên 50 - 55%, huyết áp ổn định...

Thực tế, phế cầu khuẩn, não mô cầu và virus hợp bào hô hấp (RSV) đang tạo nên gánh nặng lớn đối với sức khỏe trẻ em tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. Tại Hội thảo Khoa học Quốc tế PediaConnect 2026 vừa diễn ra ở TP.HCM, nhiều chuyên gia cảnh báo "bộ 3" tác nhân này không chỉ khiến trẻ nhập viện, đối mặt nguy cơ bệnh nặng, mà còn để lại di chứng lâu dài.

Hơn 200 chuyên gia y tế từ Việt Nam, Đông Nam Á, Israel và Australia cùng đồng thuận cho rằng những năm gần đây, biến đổi khí hậu, ô nhiễm không khí và tốc độ đô thị hóa nhanh khiến bệnh hô hấp diễn biến phức tạp hơn. Trẻ nhỏ, đặc biệt dưới 5 tuổi, trở thành nhóm dễ tổn thương nhất vì hệ miễn dịch chưa hoàn thiện.

GS.TS.BS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, cho rằng ngành y tế không thể tiếp tục chỉ tập trung điều trị khi bệnh đã trở nặng. "Để giảm gánh nặng bệnh tật, cần chuyển từ tư duy tập trung điều trị sang chủ động phòng ngừa, đồng thời tăng cường giám sát dịch tễ và nâng cao nhận thức cộng đồng về các bệnh lây truyền qua đường hô hấp, đặc biệt ở trẻ em", GS.TS.BS Trần Minh Điển nói.

Trong đó, viêm màng não do não mô cầu tiếp tục được đánh giá là bệnh lý nguy hiểm vì có khả năng diễn tiến thần tốc. Chỉ trong vài giờ, bệnh có thể chuyển nặng và đe dọa tính mạng người bệnh. Trẻ nhỏ, thanh thiếu niên là nhóm có thể vô tình trở thành nguồn lây truyền mầm bệnh trong cộng đồng, môi trường học đường và không gian đông người.

Trong khi đó, phế cầu khuẩn hiện là nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi ở trẻ nhỏ, nhưng điều đáng ngại hơn nằm ở các bệnh phế cầu xâm lấn như nhiễm trùng huyết hay viêm màng não. Những ca bệnh này có thể diễn tiến cực nhanh, dẫn tới suy hô hấp, suy đa cơ quan và tử vong chỉ trong thời gian ngắn. Không ít trẻ dù qua khỏi vẫn phải đối mặt với di chứng kéo dài như giảm thính lực, tổn thương não, suy giảm nhận thức hoặc ảnh hưởng chức năng phổi.

TS.BS Phan Hữu Phúc, Phó Giám đốc phụ trách chuyên môn Bệnh viện Nhi Trung ương, cho biết bức tranh dịch tễ của phế cầu khuẩn đang thay đổi nhanh chóng. Một nghiên cứu kéo dài 3 năm tại Bệnh viện Nhi Trung ương phát hiện tới 18 type huyết thanh phế cầu gây bệnh phế cầu xâm lấn ở trẻ em. Điều này cho thấy nguy cơ dịch tễ ngày càng phức tạp và đặt ra yêu cầu cập nhật liên tục các chiến lược dự phòng.

Bên cạnh đó, RSV tiếp tục là nỗi lo lớn đối với trẻ sơ sinh và trẻ dưới 6 tháng tuổi. Đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây viêm tiểu phế quản, khiến nhiều trẻ phải nhập viện kéo dài hoặc điều trị hồi sức tích cực. Theo các chuyên gia, nguy hiểm hơn là tình trạng đồng nhiễm RSV và phế cầu khuẩn. Khi hai tác nhân cùng xuất hiện, bệnh thường nặng hơn, thời gian nằm viện kéo dài và nguy cơ biến chứng cao hơn đáng kể.

PGS.TS Nusrat Homaira, chuyên gia hô hấp trẻ em đến từ Australia, cho rằng bệnh hô hấp ở trẻ không chỉ là câu chuyện của ngành y tế, mà còn tạo ra những tác động lâu dài đến gia đình, giáo dục và xã hội ở khu vực Đông Nam Á. Theo bà, muốn giảm gánh nặng bệnh tật cần triển khai đồng thời nhiều giải pháp, đó là tăng cường giám sát dịch bệnh, nâng cao nhận thức cộng đồng, cải thiện khả năng tiếp cận các biện pháp dự phòng và đẩy mạnh hợp tác liên ngành.

Từ kinh nghiệm Israel, GS.TS Ron Dagan đến từ Đại học Ben-Gurion, Be’er-Sheva, nhấn mạnh vai trò của dữ liệu dịch tễ trong hoạch định chính sách. Theo đó, một chiến lược hiệu quả không chỉ dựa vào khoa học hay hệ thống y tế, mà còn cần sự phối hợp của truyền thông cộng đồng và khả năng tiếp cận phù hợp để nhiều trẻ em được bảo vệ hơn.

Điểm đáng chú ý tại hội thảo năm nay là vai trò ngày càng lớn của truyền thông số trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Trong bối cảnh phụ huynh ngày càng tìm kiếm thông tin trên mạng xã hội, việc cung cấp dữ liệu y khoa chính xác được xem là yếu tố then chốt. Nhiều chuyên gia cho rằng đây cũng là thời điểm ngành y tế cần thay đổi cách tiếp cận truyền thông, từ truyền tải một chiều sang tương tác chủ động hơn với cộng đồng trên các nền tảng số.