Ngày 09/01/2026, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp với Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam và Trường Đại học Luật Hà Nội tổ chức hội thảo quốc gia với chủ đề “Luật Xây dựng năm 2025: Những điểm cần lưu ý trong hợp đồng xây dựng và quản trị rủi ro pháp lý”.

Luật Xây dựng năm 2025 được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10 và có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, được đánh giá là một dấu mốc quan trọng, một "làn gió mới" giúp hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, đặc biệt là trong bối cảnh các tranh chấp xây dựng đang ngày càng gia tăng về cả số lượng lẫn mức độ phức tạp.

ĐỘT PHÁ TƯ DUY QUẢN LÝ TỪ "TIỀN KIỂM" SANG "HẬU KIỂM"

Một trong những thay đổi cốt lõi nhất của Luật Xây dựng 2025 chính là sự chuyển dịch mạnh mẽ trong tư duy quản trị nhà nước. Theo bà Phạm Thị Thu Hằng, Phó Chủ tịch Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam, bộ luật này là một "bước chuyển mình rất lớn", tập trung vào việc tháo gỡ các nút thắt hành chính vốn đã gây nhiều khó khăn cho doanh nghiệp trong thời gian dài.

Điểm nhấn đáng chú ý là tinh thần chuyển từ phương thức "tiền kiểm" sang "hậu kiểm". Trước đây, các thủ tục chuẩn bị thường chiếm rất nhiều thời gian trước khi dự án có thể thực sự bắt đầu. Với quy định mới, mỗi thủ tục hành chính cho một dự án sẽ được tinh gọn tối đa. Tuy nhiên, sự nới lỏng này đi kèm với một trách nhiệm nặng nề hơn: "ai làm người đó chịu". Trách nhiệm của chủ đầu tư được đẩy lên rất cao, đòi hỏi năng lực quản trị phải thực sự tương xứng với quyền hạn được giao. Đây vừa là cơ hội để tăng tốc dự án, nhưng cũng là thách thức lớn về năng lực quản lý của các đơn vị thực hiện.

Bên cạnh đó, Luật Xây dựng 2025 còn đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và cụ thể hóa mô hình BIM (Building Information Modeling - Mô hình thông tin xây dựng). Dù BIM đã xuất hiện trong các quy định cũ, nhưng tại luật mới này, các quy định đã được chi tiết hóa, giúp số hóa quy trình quản lý một cách thực chất hơn. Điều này cho thấy Việt Nam đang bắt kịp các xu hướng tiên tiến trên thế giới, tạo ra một môi trường đầu tư hiện đại và minh bạch.

Tuy nhiên, do đây là luật khung, cộng đồng doanh nghiệp vẫn đang đặt nhiều kỳ vọng vào các nghị định hướng dẫn chi tiết dự kiến sẽ ra đời trong vòng 6 tháng tới. Những văn bản dưới luật này được kỳ vọng sẽ là động lực mạnh mẽ để thu hút không chỉ các nhà đầu tư trong nước, mà cả các nhà thầu quốc tế tham gia vào các dự án hạ tầng lớn tại Việt Nam.

"VŨ KHÍ" PHÁP LÝ MỚI: BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI ĐỊNH TRƯỚC VÀ ƯU TIÊN TRỌNG TÀI NỘI ĐỊA

Nếu như cải cách hành chính là "phần nổi" giúp dự án khởi động nhanh hơn, thì những thay đổi trong quy định về hợp đồng và giải quyết tranh chấp chính là "phần chìm" giúp bảo vệ quyền lợi và giảm thiểu rủi ro pháp lý cho các bên.

Luật sư Đỗ Khôi Nguyên, Công ty Luật YKVN đã nhấn mạnh một điểm cực kỳ cấp tiến trong luật mới, đó là quy định về bồi thường thiệt hại định trước tại Điều 86. Trong hệ thống dân luật như Việt Nam trước đây, chúng ta thường chỉ quen thuộc với khái niệm "phạt vi phạm". Tuy nhiên, trong ngành xây dựng, việc xác định thiệt hại thực tế khi có sự chậm trễ là cực kỳ khó khăn. Ví dụ, với một dự án điện gió, việc tính toán chính xác mỗi ngày chậm trễ gây thiệt hại bao nhiêu tiền cho chủ đầu tư là một bài toán phức tạp.

Quy định tại Điều 86 cho phép các bên thỏa thuận trước một mức thiệt hại theo ngày hoặc theo tỷ lệ phần trăm. Điều này không chỉ giúp xử lý các vấn đề thực tế phát sinh mà còn giúp hài hòa lợi ích khi có sự kết hợp giữa nhà thầu nước ngoài và chủ đầu tư trong nước, vốn đã rất quen thuộc với thông lệ quốc tế này.

Song song với đó, luật còn mở ra các cơ chế giải quyết tranh chấp linh hoạt như Ban xử lý tranh chấp (DB hoặc DAAB). Cách soạn thảo luật lần này mang tính "tiên liệu" rất cao khi không chỉ dừng lại ở DB hay DAAB, mà còn cho phép các cơ chế tương đương khác có thể xuất hiện trong tương lai.

Đặc biệt, việc ưu tiên sử dụng trọng tài trong nước để giải quyết các tranh chấp liên quan đến dự án đầu tư công và dự án đối tác công - tư (PPP) là một bước đi đột phá. Luật sư Vũ Ánh Dương, Tổng Thư ký Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) nhận định: đây là quyết định hoàn toàn phù hợp. Tranh chấp xây dựng thường có khối lượng hồ sơ khổng lồ, kỹ thuật phức tạp và thời gian kéo dài. Việc sử dụng trọng tài – nơi các trọng tài viên là những chuyên gia có chuyên môn sâu sẽ mang lại hiệu quả cao hơn so với các phương thức truyền thống.

Thực tế tại VIAC cho thấy, tranh chấp xây dựng chiếm khoảng 20% tổng số vụ việc và đứng thứ hai trong các lĩnh vực tranh chấp tại trung tâm. Với tính chất "chung thẩm" giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và khả năng thi hành phán quyết rộng rãi theo Công ước New York 1958, trọng tài đang trở thành sự lựa chọn ưu tiên của cộng đồng doanh nghiệp.

Luật Xây dựng 2025 không chỉ là một văn bản pháp lý thuần túy, mà còn là một chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh cho ngành xây dựng Việt Nam. Việc nắm bắt kịp thời các quy định mới về "hậu kiểm", bồi thường thiệt hại định trước và ưu tiên trọng tài sẽ là yếu tố then chốt để các doanh nghiệp chủ động ứng phó với biến số và tối ưu hóa hiệu quả đầu tư. 

Chủ tịch VIAC nhấn mạnh: tranh chấp là điều khó tránh khỏi, nhưng với những điều khoản hợp đồng chuẩn xác và một cơ chế giải quyết công bằng, doanh nghiệp hoàn toàn có thể biến những thách thức đó thành cơ hội để phát triển bền vững.