Các hộ gia đình Nhật Bản đang dần thay đổi thói quen giữ tiền trong ngân hàng, vốn đã hình thành trong nhiều thập kỷ giảm phát và lãi suất thấp...

Trước đây, dù lãi suất tiền gửi gần như không đáng kể, môi trường giảm phát vẫn giúp sức mua của tiền mặt được bảo toàn. Vì vậy, các hộ gia đình Nhật Bản không có nhiều động lực phải chuyển tiền sang đầu tư.

THAY ĐỔI CƠ CẤU PHÂN BỔ TÀI SẢN

Khi lạm phát tăng và tiền gửi tiết kiệm không còn mang lại mức sinh lời đủ hấp dẫn, nhiều người bắt đầu chuyển một phần tiền nhàn rỗi sang trái phiếu chính phủ và các quỹ đầu tư.

Hiện khoảng một nửa trong tổng số 2,3 triệu tỷ yên, tương đương 14.600 tỷ USD, tài sản tài chính của các hộ gia đình Nhật Bản vẫn nằm trong tiền gửi ngân hàng. Tuy nhiên, việc nền kinh tế bước vào thời kỳ lạm phát, cùng kỳ vọng lãi suất tiếp tục tăng, đang khiến người dân phải cân nhắc lại cách phân bổ tài sản.

Theo các nhà phân tích, sự dịch chuyển này không cho thấy các hộ gia đình Nhật Bản đang chuyển sang đầu tư mạo hiểm hơn. Ngược lại, họ vẫn ưu tiên các kênh tương đối an toàn, như trái phiếu chính phủ, nhưng muốn tìm cách bảo toàn giá trị tài sản tốt hơn trong môi trường lạm phát.

Về dài hạn, sự thay đổi trong cách phân bổ tiền tiết kiệm của người dân Nhật Bản có thể tạo tác động đáng kể tới thị trường tài chính trong nước, đồng thời ảnh hưởng tới cả các thị trường toàn cầu.

“Mức độ quan tâm tới trái phiếu chính phủ Nhật Bản (JGB) đã lên cao nhất từ trước tới nay. Năm nay, doanh số trái phiếu hàng tháng của chúng tôi tăng gấp đôi so với cùng kỳ năm ngoái”, ông Shukan Ri, lãnh đạo bộ phận đầu tư tài sản sinh lời cố định tại công ty môi giới chứng khoán Rakuten Securities, cho biết.

Theo ông Ri, bộ phận trái phiếu của Rakuten Securities chưa bao giờ sôi động như hiện nay. Số sinh viên mới tốt nghiệp muốn gia nhập mảng này cũng tăng mạnh. Rakuten Securities - hiện có 14 triệu tài khoản - cho biết khách hàng mua trái phiếu chính phủ Nhật Bản chủ yếu là nam giới trung niên và cao tuổi. Trong các loại JGB dành cho nhà đầu tư cá nhân, trái phiếu kỳ hạn 10 năm là sản phẩm được ưa chuộng nhất.

Lượng trái phiếu chính phủ Nhật Bản phát hành cho nhà đầu tư cá nhân đã tăng mạnh. Trong nửa đầu năm 2026, tổng giá trị phát hành tăng 61% so với cùng kỳ năm trước, lên 4,5 nghìn tỷ yên. Trong năm tài khóa kết thúc vào tháng 3/2026, con số này vượt 6 nghìn tỷ yên, mức cao nhất trong 19 năm.

Theo tờ báo Nikkei Asia, dù trái phiếu chính phủ dành cho nhà đầu tư cá nhân không tạo tác động lớn tới thị trường thứ cấp, sự gia tăng của nhóm nhà đầu tư mua và nắm giữ dài hạn vẫn phần nào hỗ trợ hoạt động huy động vốn của Chính phủ Nhật Bản. Điều này diễn ra trong bối cảnh Thủ tướng Sanae Takaichi theo đuổi chính sách tăng chi tiêu công để hỗ trợ nền kinh tế.

Dòng tiền gửi vào ngân hàng cũng đang chậm lại. Theo ông Ayato Nishino, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Daiwa, nếu không tính giai đoạn đầu đại dịch Covid-19, các hộ gia đình Nhật Bản thường đưa thêm khoảng 20-30 nghìn tỷ yên mỗi năm vào các tài sản tài chính. Tuy nhiên, hiện tại cách phân bổ số tiền này đang thay đổi.

“Tổng lượng tiền chảy vào tài sản tài chính không thay đổi nhiều, nhưng cơ cấu đã khác trước”, ông Nishino nói với Nikkei Asia.

Ông Nishino cho biết trước đây, khoảng một nửa lượng tiền mới mà các hộ gia đình Nhật Bản đưa vào tài sản tài chính thường nằm ở tiền mặt và tiền gửi ngân hàng. Tuy nhiên, tỷ trọng này hiện đang giảm xuống, khi ngày càng nhiều tiền được chuyển sang các kênh như trái phiếu, cổ phiếu và quỹ đầu tư.

“Điều này cho thấy các hộ gia đình đang dần chuyển từ tiết kiệm sang đầu tư”, ông Nishino nhận định.

Dữ liệu của Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) cho thấy tốc độ tăng của tiền gửi thông thường, một nhóm trong tổng tiền gửi ngân hàng, đã chậm lại trong những tháng gần đây. So với cùng kỳ năm trước, nhóm tiền gửi này chỉ tăng khoảng 0,6%, mức tăng thấp nhất kể từ khi dữ liệu so sánh bắt đầu được công bố vào năm 2000. Năm 2021, tốc độ tăng từng lên tới 11%.

Theo các chuyên gia, những thay đổi này cho thấy sự thay đổi mang tính cơ cấu trong cách các hộ gia đình Nhật Bản quản lý và phân bổ tài sản. Sự chuyển dịch này được thúc đẩy bởi việc BOJ từng bước bình thường hóa chính sách tiền tệ, trong khi nền kinh tế dần thoát khỏi tình trạng giảm phát kéo dài.

Sau khi chấm dứt chính sách lãi suất âm vào tháng 3/2024, BOJ đã dần nâng lãi suất chính sách. Cơ quan này được dự báo sẽ công bố lần tăng lãi suất thứ 5 tại cuộc họp chính sách kết thúc vào thứ Ba (16/6) và có thể đưa lãi suất lên 1% - mức cao nhất kể từ năm 1995.

NỖI LO TÀI CHÍNH KHI NGHỈ HƯU

Các hộ gia đình Nhật Bản cũng đang chịu sức ép từ chi phí sinh hoạt tăng cao, đặc biệt là giá năng lượng đi lên do xung đột tại Trung Đông.

Ông Seiji Maruyama, Giám đốc bộ phận đầu tư trái phiếu của PGIM, cho rằng hiện vẫn “chưa rõ đợt tăng giá dầu bắt nguồn từ xung đột Iran sẽ kéo dài bao lâu”.

“Nếu giá dầu tăng bắt đầu ảnh hưởng tới kỳ vọng lạm phát, BOJ sẽ khó có thể bỏ qua yếu tố này trong điều hành chính sách tiền tệ. Khi đó, tốc độ tăng lãi suất có thể nhanh hơn hoặc lãi suất có thể phải được nâng lên mức cao hơn so với kỳ vọng hiện nay của thị trường”, ông Maruyama nhận định.

Theo ông Yoshihisa Kojima, Giám đốc công ty đầu tư Columbia Threadneedle Investments, trong môi trường giảm phát, tiền gửi ngân hàng ít có nguy cơ mất giá. Vì vậy, các hộ gia đình Nhật Bản trước đây không có nhiều động lực phải suy nghĩ nghiêm túc về đầu tư.

“Ở thời điểm hiện tại, việc đầu tư vào các tài sản có khả năng tăng giá nhanh hơn lạm phát đang ngày càng trở nên quan trọng”, ông nói.

Các khảo sát của những công ty quản lý tài sản cho thấy lạm phát, cùng nỗi lo về tài chính khi nghỉ hưu, đang khiến nhiều người Nhật Bản quan tâm hơn tới đầu tư. Điều này đặc biệt đáng chú ý tại một quốc gia có dân số già hóa nhanh và tuổi thọ trung bình thuộc nhóm cao nhất thế giới.

Không chỉ trái phiếu, hoạt động đầu tư vào cổ phiếu cũng tăng lên nhờ chương trình tài khoản tiết kiệm cá nhân miễn thuế Nippon Individual Savings Account (NISA).

Ông Akiomi Kawashima, Giám đốc trung tâm nghiên cứu quản lý tài sản tại Nomura Asset Management, cho biết ngày càng có nhiều người trẻ rót tiền vào các quỹ đầu tư.

“Việc triển khai NISA, cùng với sự lan tỏa thông tin qua mạng xã hội, đã giúp những người trong độ tuổi 20 và 30 nghiêm túc hơn trong việc tích lũy tài sản”, ông Kawashima cho biết.

Theo ông, các quỹ đầu tư trở nên hấp dẫn hơn nhờ lợi ích của lãi kép, trong khi đà tăng của thị trường chứng khoán cũng góp phần thu hút sự quan tâm của nhà đầu tư.

Dữ liệu từ Hiệp hội Quản lý Đầu tư Nhật Bản cho thấy các quỹ đầu tư cổ phiếu đại chúng hút ròng 1,7 nghìn tỷ yên trong tháng 5. Đây là tháng thứ 36 liên tiếp nhóm quỹ này ghi nhận dòng tiền vào ròng, đồng thời là tháng thứ 9 liên tiếp ở mức trên 1 nghìn tỷ yên.

Số lượng tài khoản NISA cũng tiếp tục tăng, đạt 28,26 triệu tài khoản vào cuối năm 2025, cao hơn 10% so với một năm trước đó. Chính phủ Nhật Bản đặt mục tiêu nâng con số này lên 34 triệu tài khoản vào cuối năm 2027.

Dù vậy, tỷ trọng các tài sản đầu tư như cổ phiếu, quỹ đầu tư và trái phiếu trong danh mục của các hộ gia đình Nhật Bản hiện chỉ khoảng 25%. Tại Mỹ, tỷ trọng này thuộc nhóm cao nhất thế giới, ở mức 60%. Tỷ trọng của Nhật Bản vẫn thấp hơn nhiều quốc gia và khu vực khác như Canada, Thụy Điển, Nga, châu Âu, Đài Loan và Thổ Nhĩ Kỳ.

Theo ông Nishino của Viện Nghiên cứu Daiwa, để các hộ gia đình tiếp tục điều chỉnh cách phân bổ tài sản và tăng tỷ trọng tài sản đầu tư, hai điểm nghẽn lớn hiện nay là mức độ hiểu biết tài chính và thu nhập còn thấp.

“Nếu thu nhập tăng lên, số tiền mà các hộ gia đình có thể dành cho việc tích lũy tài sản có thể sẽ tăng lên”, ông Nishino nhận định.