Các vụ cháy rừng ngày càng nghiêm trọng tại Mỹ và Canada không chỉ gây thiệt hại trực tiếp về người và tài sản mà còn đang làm đảo ngược nhiều thập kỷ tiến bộ trong cuộc chiến chống ô nhiễm không khí. Theo một nghiên cứu mới, khói từ cháy rừng đã khiến xu hướng giảm nồng độ ozone tầng mặt đất tại Mỹ chấm dứt từ khoảng năm 2015, đồng thời làm gia tăng số ca tử vong sớm liên quan đến ô nhiễm ozone...

Trong nhiều thập kỷ, Mỹ đã đạt được những tiến bộ ổn định trong việc giảm ô nhiễm ozone tầng mặt đất – thành phần chính tạo nên hiện tượng khói mù (smog). Các quy định môi trường nghiêm ngặt cùng quá trình chuyển đổi sang các phương tiện giao thông, nhà máy điện và cơ sở sản xuất sạch hơn đã giúp cải thiện đáng kể chất lượng không khí.

Tuy nhiên, theo nghiên cứu mới của các nhà khoa học thuộc Đại học Iowa và Đại học Maryland, những thành quả đó đang bị đe dọa bởi một nguồn phát thải ngày càng lớn: cháy rừng.

Nhóm nghiên cứu đã phân tích tác động của cháy rừng đối với nồng độ ozone tầng mặt đất trên toàn nước Mỹ trong giai đoạn 2003-2024. Kết quả cho thấy các khí thải phát sinh từ cháy rừng đã làm thay đổi hoàn toàn xu hướng ô nhiễm ozone của quốc gia này.

Cụ thể, nếu trong giai đoạn 2003-2015, nồng độ ozone tầng mặt đất giảm trung bình khoảng 0,65 phần tỷ (ppb) mỗi năm thì từ sau năm 2015, xu hướng này đã đảo chiều, với mức tăng khoảng 0,13 ppb mỗi năm.

Nghiên cứu cũng cho thấy số ca tử vong sớm liên quan đến ozone phát sinh từ cháy rừng đã tăng thêm khoảng 300 ca mỗi năm kể từ thời điểm đó.

TỪ THÀNH CÔNG KIỂM SOÁT KHÓI MÙ ĐẾN THÁCH THỨC MỚI TỪ CHÁY RỪNG

Vấn đề này từng trở thành tâm điểm tại Los Angeles trong những năm 1940-1950, khi thành phố thường xuyên bị bao phủ bởi các lớp khói mù dày đặc gây cay mắt và khó thở. Cuộc khủng hoảng môi trường này đã góp phần thúc đẩy các chương trình kiểm soát ô nhiễm không khí quy mô lớn tại California và sau đó là trên toàn nước Mỹ.

Sau khi Đạo luật Không khí Sạch (Clean Air Act) cùng các sửa đổi được ban hành từ thập niên 1970, Mỹ đã từng bước cắt giảm lượng phát thải các chất tạo ozone như oxit nitơ từ phương tiện giao thông, nhà máy điện và các cơ sở công nghiệp.

Để theo dõi hiệu quả của các chính sách này, Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) hiện vận hành hơn 1.000 trạm quan trắc ozone trên khắp cả nước. Tuy nhiên, mạng lưới này chủ yếu tập trung tại các đô thị và không thể phản ánh đầy đủ tình trạng ô nhiễm ở mọi khu vực.

Để khắc phục hạn chế đó, các nhà khoa học đã kết hợp dữ liệu từ các trạm quan trắc với dữ liệu vệ tinh về ô nhiễm không khí, hoạt động của con người, các mô hình khí tượng và chất lượng không khí. Sau đó, trí tuệ nhân tạo (AI) được sử dụng để tái dựng bản đồ nồng độ ozone hằng ngày trên toàn bộ lãnh thổ Mỹ với độ phân giải tới từng km2 trong suốt 22 năm.

Kết quả cho thấy khoảng năm 2015 là thời điểm bước ngoặt, khi những mùa cháy rừng ngày càng nghiêm trọng tại Bắc Mỹ bắt đầu ảnh hưởng rõ rệt tới chất lượng không khí.

Tại nhiều khu vực, đặc biệt là miền Tây và vùng Trung Tây nước Mỹ, nồng độ ozone đang tăng lên do khói và các khí phát sinh từ cháy rừng được gió mang đi trên những khoảng cách rất xa.

Theo nhóm nghiên cứu, nếu không có tác động từ cháy rừng, xu hướng giảm ozone tại Mỹ có thể đã tiếp tục được duy trì trong nhiều năm qua.

KHÓI CHÁY RỪNG KHÔNG DỪNG LẠI Ở KHU VỰC XẢY RA HỎA HOẠN

Nhiều người thường cho rằng cháy rừng chỉ là vấn đề của các bang miền Tây nước Mỹ. Tuy nhiên, thực tế cho thấy khói và các khí ô nhiễm từ các đám cháy có thể di chuyển hàng nghìn km trong khí quyển, ảnh hưởng tới những khu vực rất xa nơi xảy ra hỏa hoạn.

Mùa cháy rừng lịch sử tại Canada năm 2023 là minh chứng rõ ràng cho hiện tượng này.Trong hơn một tuần, nhiều khu vực thuộc vùng Trung Tây nước Mỹ ghi nhận nồng độ ozone ở mức không an toàn. Khói từ các đám cháy tại Canada lan tới tận các bang Georgia ở phía Nam và New York ở bờ Đông nước Mỹ.

Các nhà nghiên cứu ước tính chỉ riêng trong năm 2023, đã có thêm khoảng 43 triệu người Mỹ sinh sống tại các khu vực có nồng độ ozone vượt ngưỡng an toàn so với những năm trước, do lượng phát thải từ cháy rừng gia tăng. Xu hướng này được cho là sẽ tiếp tục khi biến đổi khí hậu khiến nhiệt độ toàn cầu tăng lên.

Theo các nhà khoa học, mùa cháy rừng tại nhiều khu vực ở Bắc Mỹ đang kéo dài hơn và trở nên nghiêm trọng hơn. Canada đã trải qua những mùa cháy rừng tồi tệ nhất trong lịch sử vào các năm 2023 và 2025.

Tại Mỹ, tháng 1/2025 ghi nhận các vụ cháy lớn thiêu rụi hơn 16.000 ngôi nhà và cơ sở kinh doanh tại khu vực Los Angeles, dù đây vốn không phải thời điểm thường xảy ra các đám cháy quy mô lớn.

Sự gia tăng cả về tần suất lẫn mức độ nghiêm trọng của các vụ cháy rừng làm dấy lên lo ngại rằng ô nhiễm ozone sẽ tiếp tục trở thành một thách thức ngày càng lớn đối với sức khỏe cộng đồng trong những năm tới.

CẦN GIẢI PHÁP DÀI HẠN ĐỂ BẢO VỆ SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG

Theo các tác giả nghiên cứu, người dân có thể giảm mức độ tiếp xúc với ozone bằng cách theo dõi các bản tin dự báo chất lượng không khí và hạn chế hoạt động ngoài trời khi khói cháy rừng xuất hiện.

Tuy nhiên, về lâu dài, việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng đòi hỏi những giải pháp mang tính hệ thống hơn. Các biện pháp này bao gồm tăng cường quản lý rừng, loại bỏ cây bụi và thảm thực vật khô dễ bắt lửa nhằm giảm nguy cơ bùng phát các đám cháy lớn. Đồng thời, việc cắt giảm phát thải khí nhà kính từ nhiên liệu hóa thạch cũng được xem là yếu tố quan trọng để hạn chế tốc độ nóng lên toàn cầu.

Khi nhiệt độ tăng cao, đất đai mất độ ẩm nhanh hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho các vụ cháy rừng cực đoan xuất hiện và lan rộng.

Bên cạnh đó, các chuyên gia cho rằng cần tiếp tục đầu tư vào hệ thống dự báo chất lượng không khí, mạng lưới quan trắc môi trường và các cảm biến vệ tinh nhằm cung cấp cảnh báo sớm chính xác cho người dân, đồng thời giúp các cơ quan quản lý theo dõi sát diễn biến ô nhiễm không khí và đánh giá hiệu quả của các biện pháp kiểm soát trong tương lai.

Theo nghiên cứu, nếu xu hướng gia tăng cháy rừng tại Bắc Mỹ không được kiểm soát, những thành quả mà Mỹ đã mất hàng chục năm xây dựng trong cuộc chiến chống ô nhiễm ozone có thể tiếp tục bị xói mòn. Điều đó đồng nghĩa với việc hàng triệu người dân sẽ phải đối mặt với nguy cơ chất lượng không khí suy giảm, các bệnh về hô hấp gia tăng và gánh nặng y tế ngày càng lớn.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang làm các mùa cháy rừng trở nên kéo dài và khốc liệt hơn, việc bảo vệ chất lượng không khí có thể sẽ không còn chỉ là câu chuyện kiểm soát khí thải từ xe cộ và nhà máy, mà còn gắn chặt với khả năng ứng phó với những tác động ngày càng rõ nét của tình trạng Trái đất nóng lên.