Việt Nam chưa có những tập đoàn phát triển về công nghiệp nặng, công nghiệp công nghệ cao. Hầu hết hai lĩnh vực này đều nằm trong tay các tập đoàn FDI và các doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài…

Tại “Diễn đàn cấp cao Sản xuất công nghiệp 2025”, TS. Nguyễn Quân, Nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, Nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, Chủ tịch Hội Tự động hóa Việt Nam, cho biết chúng ta đã mơ ước Việt Nam trở thành một nước công nghiệp hiện đại từ rất lâu, ngay từ sau khi bắt đầu công cuộc đổi mới. Đại hội Đảng lần thứ 8 đã đặt mục tiêu tới năm 2020, Việt Nam phải trở thành một nước công nghiệp hiện đại. Tuy nhiên, rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đã làm cho chúng ta không đạt được mục tiêu này. Bây giờ đã là năm 2025, chúng ta vẫn chưa đạt được những tiêu chí của một nước công nghiệp.

THIẾU NGUYÊN LIỆU, NHÂN LỰC

Việt Nam đang phấn đấu hai mục tiêu 100 năm, đó là: đến 2030 Việt Nam sẽ trở thành một nước có thu nhập trung bình cao, và đến năm 2045 sẽ trở thành một nước phát triển có thu nhập cao.

Mặc dù phải kéo dài thời hạn để đạt được những mục tiêu đó, nhưng TS Nguyễn Quân nhận định: "Chúng ta vẫn phải đối diện với vô vàn thách thức. Chúng ta phải công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước trong bối cảnh còn thiếu rất nhiều yếu tố mang tính quyết định cho một quốc gia công nghiệp hóa".

Đó là thiếu nguồn nguyên liệu cho phát triển công nghiệp, dù là một đất nước không phải quá nghèo về tài nguyên. Đồng thời thiếu nguồn nhân lực cho phát triển công nghiệp, đặc biệt là công nghiệp công nghệ cao, dù người Việt Nam không yếu kém về trí tuệ.

Trong chuỗi giá trị, dù hướng tới mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nhưng Việt Nam vẫn đứng ngoài những lĩnh vực sản xuất công nghiệp mang tính cốt yếu, cốt tử của một nền kinh tế công nghiệp. "Chúng ta gần như chưa có những tập đoàn phát triển về công nghiệp nặng, công nghiệp công nghệ cao. Hầu hết hai lĩnh vực này đều nằm trong tay các tập đoàn FDI và các doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài", TS.Nguyễn Quân nêu thực tế.

Thậm chí, ngay cả trong lĩnh vực công nghiệp phụ trợ cho các ngành, lĩnh vực quan trọng nhất chúng ta vẫn chưa tiếp cận được. Doanh nghiệp Việt Nam hầu như chỉ tham gia vào mảng dịch vụ phục vụ cho các chuỗi giá trị, mà chưa trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị toàn cầu của những tập đoàn công nghiệp lớn.

Vì thế, để trở thành một nước công nghiệp, thách thức đầu tiên của Việt Nam chính là phải có được những tập đoàn công nghiệp sản xuất là mắt xích trong chuỗi giá trị toàn cầu của những sản phẩm công nghệ mang tính chiến lược.

NẮM BẮT THỜI CƠ TỪ “BỘ TỨ TRỤ CỘT”

Vậy điều gì đã cản trở chúng ta không thể đạt được những mục tiêu đã đặt ra? Ông Quân cho rằng câu trả lời đã được thể hiện trong bài phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm dịp khai mạc kỳ họp thứ tám Quốc hội khóa 15. Rào cản chính là thể chế.

Trong ba điểm nghẽn lớn của chúng ta là thể chế, hạ tầng và nguồn nhân lực, thì thể chế là điểm nghẽn của các điểm nghẽn. Tổng Bí thư cũng đã đặt ra nhiệm vụ đầu tiên và quan trọng nhất đó là phải tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế.

Điều đáng mừng, theo TS.Nguyễn Quân, trong thời gian một năm qua đã có những động thái rất quyết liệt, mang tính đột phá của lãnh đạo Đảng và Nhà nước đối với thể chế nhằm thúc đẩy sự phát triển của đất nước, như cuộc cách mạng chuyển đổi số, cách mạng về thay đổi hệ thống hành chính.

Đặc biệt là 4 Nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị. Trong đó có hai nghị quyết là trụ cột của trụ cột, gồm Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân.

TS.Nguyễn Quân phân tích, điểm đột phá của Nghị quyết 57, đó là phát triển khoa học công nghệ phải chấp nhận những rủi ro, đầu tư mạo hiểm, độ trễ, phải thực hiện cơ chế quỹ thông qua các quỹ phát triển khoa công nghệ, tài trợ ngân sách nhà nước cho hoạt động nghiên cứu triển khai. Đồng thời phải huy động được nguồn đầu tư của xã hội và của doanh nghiệp để đến một giai đoạn chúng ta đạt được mức đầu tư trên 2% GDP quốc gia, bên cạnh 2% tổng chi ngân sách nhà nước theo quy định của Luật Khoa học Công nghệ 2013.

Với Nghị quyết 68, lần đầu tiên Đảng và Nhà nước đưa ra quan điểm khẳng định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Những thập kỷ trước, kinh tế tư nhân không được thể hiện trong những văn bản quan trọng của Đảng và Nhà nước. Chỉ từ khi có công cuộc đổi mới chúng ta mới bắt đầu quan tâm đến sự phát triển kinh tế tư nhân, nhưng sự đánh giá vai trò kinh tế tư nhân còn ở mức thấp.

Đến nay, khi Nghị quyết 68 ra đời, doanh nghiệp Việt Nam với 98% là doanh nghiệp nhỏ và vừa, đã có một vị thế quan trọng hơn trong nền kinh tế. “Việc phát triển các doanh nghiệp tư nhân cùng song hành với các tập đoàn kinh tế của nhà nước chắc chắn sẽ làm thay đổi diện mạo của hệ thống doanh nghiệp Việt Nam cũng như nền kinh tế”, TS. Nguyễn Quân nhấn mạnh.

Sau Nghị quyết 57, Thủ tướng Chính phủ cũng đã ban hành Quyết định số 1131/QĐ-TTg ngày 12/6/2025 phê duyệt các công nghệ chiến lược và các sản phẩm công nghệ chiến lược. Như vậy, chúng ta có căn cứ để tập trung đầu tư, tập trung phát triển cho một số công nghệ chiến lược.

Để thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp, TS Nguyễn Quân cho rằng các doanh nghiệp nhất là những doanh nghiệp sản xuất công nghiệp cần phải tận dụng, nắm bắt thời cơ từ 4 Nghị quyết này. Mặt khác, chúng ta cần hỗ trợ lẫn nhau trong xây dựng một nền công nghiệp sản xuất chứ không chỉ là công nghiệp dịch vụ, để từ đó có được những sản phẩm công nghệ chiến lược phục vụ cho nền kinh tế.