Ngành điện Việt Nam đang phải đối mặt với những áp lực lớn khi phụ tải liên tục lập đỉnh. Trong bối cảnh nguồn cung mới còn hạn chế, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả không còn là giải pháp tình thế, mà đã trở thành một quốc sách mang tính chiến lược, quyết định đến sự phát triển bền vững của quốc gia...

Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, hiện tượng El Nino đã quay trở lại từ tháng 6/2026 và có thể kéo dài đến đầu năm 2027. Nắng nóng gay gắt diễn ra trên diện rộng đã đẩy nhu cầu sử dụng điện cho làm mát tăng đột biến. Hệ quả là phụ tải hệ thống điện quốc gia liên tục bị đẩy lên các mức kỷ lục mới.

VẬN HÀNH CĂNG THẲNG VỚI MỨC DỰ PHÒNG ĐIỆN THẤP

Tại diễn đàn “Tiết kiệm năng lượng cần sự chung tay của toàn xã hội” ngày 16/6/2026, ông Phạm Viết Thạch, Phó Trưởng ban Môi trường và Phát triển bền vững thuộc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho biết chỉ riêng đợt nắng nóng cuối tháng 5 vừa qua, hệ thống điện quốc gia đã liên tiếp ghi nhận các mức công suất cực đại mới. Ngày 27/5, công suất cực đại toàn hệ thống đạt 57.189 MW, cao hơn khoảng 5% so với mức đỉnh của năm 2025; riêng miền Bắc đạt gần 29.900 MW, tăng hơn 27% so với cùng kỳ năm trước.

Áp lực này đè nặng lên vai đơn vị điều độ và vận hành hệ thống điện. Việc phụ tải tăng cao trong thời gian ngắn khiến các tổ máy, lưới truyền tải và lưới phân phối phải hoạt động liên tục với cường độ cao, làm gia tăng nguy cơ sự cố thiết bị và đẩy chi phí dự phòng công suất lên rất lớn.

Phân tích sâu hơn về bức tranh năng lượng từ nay đến giai đoạn 2030–2035, các chuyên gia tại diễn đàn đều chung nhận định: Hệ thống điện Việt Nam dù có thể không thiếu điện trên diện rộng nhưng sẽ phải vận hành trong điều kiện cực kỳ căng thẳng với mức dự phòng thấp.

Ông Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Thường trực, Tổng thư ký Hiệp hội Năng lượng Việt Nam đưa ra những lập luận mang tính cảnh báo dựa trên cán cân cung - cầu.

Về phía cầu điện, để đáp ứng mục tiêu tăng trưởng GDP trên 6%, nhu cầu điện năng của Việt Nam phải tăng ở mức khoảng 11–12%. Dù hệ số đàn hồi giữa tăng trưởng điện và tăng trưởng kinh tế đã giảm xuống còn khoảng 1,1–1,2 (nhờ cải tiến công nghệ và tiết kiệm năng lượng), áp lực tăng trưởng phụ tải vẫn là rất lớn. Trong khi đó, mức tăng phụ tải ghi nhận trong các đợt nắng nóng vừa qua mới chỉ dưới 9%, chứng tỏ áp lực từ nay đến cuối năm vẫn còn rất nặng nề.

Về phía nguồn cung, nguồn điện mới có khả năng điều độ và chủ động đưa vào vận hành trong năm 2026 là rất hạn chế. Dự kiến từ nay đến cuối năm, hệ thống chỉ có thể bổ sung khoảng 1.400 MW từ hai tổ máy của Nhà máy Nhiệt điện Quảng Trạch. Con số này quá ít ỏi so với nhu cầu bổ sung hằng năm khoảng 6.000–7.000 MW công suất mới để bảo đảm vận hành an toàn.

"Các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời dù có phát triển thêm vài trăm MW nhưng do phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết nên không thể bảo đảm cung cấp điện liên tục 24/7. Do đó, việc thiếu hụt các nguồn điện nền, nguồn điện có khả năng điều độ chủ động đang tạo ra những rủi ro hiện hữu cho an ninh cung ứng điện", ông Nguyễn Anh Tuấn nhận định.

Đồng tình, ông Hoàng Việt Dũng, Phó Trưởng phòng Hiệu quả năng lượng và Chuyển đổi xanh thuộc Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương) cảnh báo: Biến đổi khí hậu đang tấn công trực tiếp vào cơ sở hạ tầng năng lượng. Thiên tai, bão lũ, sạt lở đất hay xâm nhập mặn hoàn toàn có thể làm gián đoạn chuỗi cung ứng nhiên liệu, hư hỏng trạm biến áp, đường dây truyền tải. Khi một mắt xích bị tổn thương, nguy cơ mất an ninh năng lượng sẽ lập tức lan rộng từ quy mô địa phương ra toàn bộ nền kinh tế.

 COI TIẾT KIỆM NĂNG LƯỢNG LÀ "NGUỒN NĂNG LƯỢNG ĐẦU TIÊN"

Để giải quyết bài toán an ninh năng lượng trong dài hạn, Việt Nam không thể chỉ dựa vào việc xây thêm nhà máy điện, bởi giải pháp này đối mặt với áp lực vốn đầu tư rất lớn, hạn chế quỹ đất và các cam kết quốc tế về giảm phát thải nhà kính. Thay vào đó, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả phải được xem là "nguồn năng lượng đầu tiên" hay "nguồn điện ảo".

Ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch Hội Khoa học và Công nghệ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả Việt Nam (VECEA) đưa ra phép so sánh kinh tế đầy thuyết phục: “Theo tính toán của nhiều chuyên gia, để tạo ra hiệu quả tương đương 1 MW công suất thông qua các giải pháp tiết kiệm năng lượng chỉ cần khoảng một phần tư chi phí so với đầu tư xây dựng mới 1 MW nguồn phát điện”.

Dư địa tiết kiệm năng lượng tại Việt Nam hiện còn rất lớn: khoảng 10-20% trong các ngành công nghiệp và lên tới 35-40% tại các công trình xây dựng, tòa nhà, khách sạn thông qua tối ưu hóa kiến trúc, hệ thống chiếu sáng và điều hòa.

Để hiện thực hóa nguồn "năng lượng xanh" này, hệ thống giải pháp đồng bộ cần được triển khai quyết liệt.

Về cơ chế chính sách và tài chính, hoàn thiện các văn bản hướng dẫn Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả (sửa đổi năm 2025). Đặc biệt, cần sớm hình thành và vận hành hiệu quả Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả nhằm mở ra kênh tài chính xanh, giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn ưu đãi để đổi mới công nghệ. Thúc đẩy sự phát triển của mô hình các công ty dịch vụ năng lượng (ESCO) để hỗ trợ doanh nghiệp từ khâu tư vấn đến đầu tư triển khai.

Đối với doanh nghiệp, thay vì các giải pháp manh mún, riêng lẻ, xu hướng bắt buộc là số hóa, tự động hóa, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và hệ thống giám sát trực tuyến để quản lý năng lượng theo thời gian thực.

Với cộng đồng và người dân, thay đổi thói quen nhỏ vì hiệu quả lớn. EVN khẳng định tiết kiệm điện không phải là giải pháp tình thế mà phải trở thành thói quen, văn hóa hằng ngày. Người dân cần thực hiện các hành động thiết thực: dịch chuyển lịch vận hành các thiết bị không thiết yếu (máy giặt, máy sấy) ra khỏi giờ cao điểm ; cài đặt điều hòa từ 26°C trở lên; ưu tiên mua sắm thiết bị có dán nhãn năng lượng hiệu suất cao.

“Nếu mỗi người dân trong hơn 100 triệu dân chỉ tiết kiệm 1 kWh điện mỗi ngày, thì trên quy mô cả nước, lượng điện tiết kiệm được sẽ đạt tới hàng trăm triệu kWh. Đây là con số vô cùng ý nghĩa để giải nhiệt cho hệ thống điện quốc gia”, đại diện EVN nhấn mạnh.