Sau hơn hai năm triển khai Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long, diện tích thực hiện vượt gần gấp đôi mục tiêu giai đoạn đầu. Cùng với giảm phát thải và bảo vệ môi trường, những thay đổi trong tổ chức sản xuất và hình thành chuỗi giá trị lúa gạo đang mở ra hướng đi bền vững cho ngành hàng quan trọng này.

Ngày 8-9/3/2026, tại TP Cần Thơ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức hội nghị sơ kết hai năm thực hiện Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030.

Hội nghị do Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng và Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Thành ủy Cần Thơ Lê Quang Tùng chủ trì.

BƯỚC CHUYỂN TRONG CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN LÚA GẠO

Báo cáo tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam cho biết sau hơn hai năm triển khai, diện tích canh tác vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp đã đạt 354.839 ha, tương đương 197% mục tiêu giai đoạn đầu là 180.000 ha. Một trong những chuyển biến quan trọng nhất của đề án là thay đổi tư duy sản xuất của người nông dân theo hướng giảm phát thải, nâng cao hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường. Các quy trình canh tác bền vững như quản lý nước tưới tiên tiến, sử dụng phân bón hợp lý, xử lý rơm rạ sau thu hoạch… đang được áp dụng ngày càng rộng rãi.

Nhờ áp dụng các biện pháp canh tác mới, năng suất lúa tăng khoảng 12%, chi phí đầu vào giảm khoảng 40% và lợi nhuận trung bình tăng thêm khoảng 6 triệu đồng/ha/vụ. Đồng thời, lượng phát thải khí nhà kính giảm khoảng 3–4 tấn CO₂/ha/vụ".

Ông Trần Thanh Nam, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Tại các mô hình thí điểm áp dụng quy trình kỹ thuật do Bộ Nông nghiệp và Môi trường hướng dẫn, nhiều kết quả tích cực đã được ghi nhận. Lượng giống gieo sạ giảm khoảng 45%, lượng phân bón giảm khoảng 30%, số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm từ 2-3 lần mỗi vụ.

Bên cạnh thay đổi trong kỹ thuật canh tác, việc tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị cũng có những chuyển biến đáng kể. Hiện đã có 1.129 hợp tác xã và tổ hợp tác tham gia đề án, cùng hơn 210 doanh nghiệp và tổ chức liên quan, trong đó có 102 doanh nghiệp tham gia liên kết tiêu thụ nông sản. Khoảng 600 hợp tác xã và tổ hợp tác đã ký kết liên kết sản xuất, tiêu thụ lúa gạo với doanh nghiệp, đảm nhiệm sản xuất trên 60–70% diện tích tham gia đề án.

Đề án cũng thúc đẩy các hoạt động kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp. Trong vụ đông xuân, khoảng 70% lượng rơm sau thu hoạch đã được thu gom và tái sử dụng cho các mục đích như trồng nấm rơm, làm phân bón hoặc bán cho thương lái, góp phần giảm phát thải khí nhà kính.

Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam đã bước đầu xây dựng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”. Đến nay, diện tích lúa được cấp nhãn hiệu đạt hơn 18.000 ha với sản lượng gạo tương ứng khoảng 75.000 tấn. Đáng chú ý, 500 tấn gạo thuộc chương trình đã được xuất khẩu sang Nhật Bản - một trong những thị trường có yêu cầu khắt khe về chất lượng và tiêu chuẩn sản phẩm.

CẦN THÊM NGUỒN LỰC ĐẦU TƯ

Theo rà soát của các địa phương sau khi điều chỉnh địa giới hành chính, tổng diện tích đăng ký tham gia đề án đến năm 2030 đạt hơn 869.000 ha, giảm khoảng 70.600 ha so với đăng ký trước đó. Nguyên nhân chủ yếu là quá trình rà soát lại điều kiện tham gia theo các tiêu chí kỹ thuật của đề án, bao gồm hạ tầng thủy lợi, khả năng áp dụng quy trình canh tác giảm phát thải, khả năng liên kết sản xuất và năng lực tổ chức đo đạc, báo cáo phát thải. Một số địa phương cũng chuyển đổi một phần diện tích đất lúa sang các loại cây trồng có hiệu quả kinh tế cao hơn.

Tại An Giang, theo ông Lê Hữu Toàn - Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang, đến cuối năm 2025 địa phương đã triển khai đề án trên khoảng 151.000 ha. Trong năm 2026, tỉnh dự kiến mở rộng thêm khoảng 183.000 ha. Tại các mô hình triển khai ở địa phương, lượng phát thải trung bình giảm khoảng 7,5 tấn CO₂/ha.

Ông Trương Cảnh Tuyên, Chủ tịch UBND TP Cần Thơ cho biết đến năm 2025 thành phố đã triển khai đề án trên hơn 104.000 ha và đặt mục tiêu đạt gần 171.000 ha vào năm 2030 với 171 tổ hợp tác và hợp tác xã tham gia.

Quá trình triển khai bước đầu cho thấy đề án giúp giảm giống gieo sạ, giảm nước tưới, giảm vật tư đầu vào và tăng lợi nhuận cho nông dân, đồng thời từng bước thay đổi nhận thức của người trồng lúa theo hướng sản xuất bền vững.

Bên cạnh những kết quả tích cực, việc triển khai đề án vẫn còn nhiều khó khăn. Theo các địa phương, hệ thống hạ tầng thủy lợi và giao thông nội đồng tại nhiều nơi chưa đồng bộ; dịch vụ cơ giới hóa, đặc biệt là khâu thu gom và xử lý rơm rạ, còn hạn chế. Năng lực quản trị và ứng dụng công nghệ số của một số hợp tác xã còn yếu, trong khi việc tiếp cận nguồn tín dụng phục vụ sản xuất theo mô hình phát thải thấp vẫn gặp nhiều trở ngại. Liên kết tiêu thụ lúa gạo dù đã hình thành nhưng chưa thật sự bền vững. Số lượng doanh nghiệp tham gia còn hạn chế và quy mô liên kết chưa tương xứng với tiềm năng của vùng.

Các địa phương cho rằng để đề án đạt hiệu quả lâu dài cần sớm bố trí nguồn lực đầu tư hạ tầng sản xuất, đặc biệt là hệ thống thủy lợi, giao thông nội đồng và cơ sở phục vụ cơ giới hóa.

Liên quan đến vấn đề nguồn lực, Thứ trưởng Bộ Tài chính Đỗ Thành Trung cho biết Bộ Tài chính ủng hộ và đang phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường hoàn thiện các thủ tục để báo cáo Thủ tướng Chính phủ, đề xuất chính thức với Ngân hàng Thế giới nhằm huy động nguồn vốn cho dự án.

Bên cạnh đó, Bộ Tài chính cũng khuyến nghị các địa phương, Liên minh Hợp tác xã Việt Nam và các cơ quan liên quan chủ động đề xuất bố trí ngân sách nhà nước hoặc huy động tín dụng từ các quỹ hỗ trợ phát triển hợp tác xã. Nguồn lực này sẽ giúp các hợp tác xã đầu tư máy móc, thiết bị phục vụ sản xuất, từ đó nâng cao hiệu quả canh tác và giảm rủi ro khi tham gia Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế, huy động nguồn lực và mở rộng mô hình được kỳ vọng sẽ góp phần xây dựng ngành hàng lúa gạo hiện đại, bền vững và thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu.