Cuộc đua khai thác đất hiếm đang diễn ra trên toàn cầu, khi các quốc gia phương Tây nỗ lực giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung đất hiếm từ Trung Quốc...

Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích kinh tế và chiến lược, cuộc đua này cũng đặt ra nhiều rủi ro môi trường nghiêm trọng, đòi hỏi sự chú ý và giải quyết kịp thời.

Theo tờ báo Financial Times, tại Madagascar, hơn 6.000 người dân sống gần một mỏ khai thác đang đối mặt với những tác động tiêu cực từ hoạt động khai thác đất hiếm của công ty Rio Tinto.

Người dân địa phương cáo buộc công ty con của Rio Tinto là QIT Madagascar Minerals đã làm nguồn nước trong khu vực bị nhiễm các chất độc hại, bao gồm uranium, trong quá trình khai thác ilmenite và monazite. Monazite, một loại khoáng sản đất hiếm, chứa các nguyên tố phóng xạ, gây ra mối lo ngại lớn về sức khỏe cộng đồng.

Một nông dân tên Claudin nói rằng lượng bụi từ mỏ khai thác là rất lớn, trong khi một ngư dân tên Donne cho biết số lượng cá trong sông đã giảm đáng kể. Những lời phàn nàn này không chỉ là vấn đề của riêng Madagascar mà còn là một phần của bức tranh toàn cầu về những rủi ro môi trường từ khai thác đất hiếm.

Các quốc gia phương Tây đang tìm cách giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc trong việc cung cấp đất hiếm - những thành phần quan trọng trong sản xuất xe điện, turbin gió và hệ thống quốc phòng. Tuy nhiên, việc khai thác đất hiếm thường đi kèm với những tác động tiêu cực đến môi trường, dẫn đến sự phản đối từ cộng đồng và các tổ chức phi lợi nhuận tại nhiều quốc gia khác như Myanmar và Malaysia.

Công ty luật Leigh Day, đại diện cho người dân Madagascar, cho biết họ sẽ đệ đơn kiện trong năm nay nếu các bên không đạt được thỏa thuận. Trong khi đó, Rio Tinto phủ nhận các cáo buộc và khẳng định rằng việc xử lý monazite của họ tuân thủ pháp luật sở tại và quy định quốc tế. Công ty cũng cho biết đã thực hiện các nghiên cứu cho thấy mức độ phóng xạ từ mỏ khai thác nằm dưới mức giới hạn quy định.

Tuy nhiên, các nhà phân tích cảnh báo rằng các công ty phát triển mỏ đất hiếm mới cần phải rút kinh nghiệm từ những sai lầm trong quá khứ. Tại Mỹ, các chủ sở hữu trước đây của một mỏ đất hiếm hiện do công ty MP Materials vận hành đã bị quy trách nhiệm cho việc để tràn hàng trăm nghìn gallon chất thải độc hại ra môi trường trong những năm 1980 và 1990.

Một trong những phương pháp khai thác gây tranh cãi nhất là “leaching in situ”, được sử dụng tại Myanmar, nơi hóa chất được bơm vào các sườn núi để tách đất hiếm ra khỏi đất sét. Quá trình này đã bị một số tổ chức môi trường cho là có mối liên hệ với tình trạng acid hóa hệ thống nước, làm chết hàng loạt động vật và cá, cũng như gây thiệt hại đối với đất nông nghiệp và thảm thực vật.

Ông Constantine Karayannopoulos, một chuyên gia trong ngành, cho rằng phương pháp này là "vết đen lớn nhất của ngành công nghiệp đất hiếm".

Các nhà phân tích khác cho biết các nhà đầu tư phương Tây không mặn mà với phương pháp “leaching in situ”, nhưng do chi phí thấp hơn nhiều, phương pháp này khiến các phương pháp thay thế khó cạnh tranh.

Thay vì bơm hóa chất vào sườn núi, công ty khai thác đất hiếm Brazil Serra Verde sử dụng một phương pháp khai thác quặng và sau đó xử lý hóa học trên mặt đất trong một nhà máy tinh chế. Tuy nhiên, chi phí thực hiện là một "rào cản lớn để cạnh tranh" - theo CEO Thras Moraitis của công ty. Việc thiếu nguồn cung thay thế cho đất hiếm của Trung Quốc và Myanmar có nghĩa là nhiều người mua “không đặt câu hỏi” về việc những lô đất hiếm đó được sản xuất như thế nào, ông Moraitis nói thêm.

Công ty USA Rare Earth, được chính phủ Mỹ hậu thuẫn, đã công bố kế hoạch mua lại Serra Verde với giá 2,8 tỷ USD vào tháng 4. Công ty Brazil này cũng đã ký một thỏa thuận cung cấp 15 năm với một thực thể được các cơ quan chính phủ Mỹ hậu thuẫn, mà theo đó, thực thể này sẽ mua phần lớn sản lượng đất hiếm ban đầu của họ ở một mức giá tối thiểu được đảm bảo.

Theo giới chuyên gia, các dự án khai thác đất hiếm từ đá cứng thường có nguy cơ chất thải phóng xạ tiềm ẩn lớn hơn so với các dự án khai thác đất hiếm từ đất sét. Đá thường chứa các nguyên tố phóng xạ như uranium và thorium, và quá trình khai thác và phân tách có thể tập trung các nguyên tố này cùng với đất hiếm.

Vật liệu phóng xạ mức độ thấp sau đó có thể dồn vào nguồn chất thải của quá trình khai thác và phân tách. Nguồn chất thải này được cho là có mối liên hệ với "sự gia tăng các trường hợp ung thư và các vấn đề sức khỏe khác" ở các khu vực mà chất thải từ khai thác đất hiếm không được kiểm soát đúng cách - theo công ty nghiên cứu Project Blue.

Hơn nữa, các cơ quan giám sát không phải lúc nào cũng có chuyên môn cần thiết để giám sát các mối đe dọa - theo ông Gavin Mudd, giám đốc Trung tâm Tình báo khoáng sản quan trọng của Anh tại Cơ quan Khảo sát địa chất Anh. "Một phần của vấn đề là các cơ quan quản lý khai thác không được trang bị tốt để ứng phó ở mức độ cần thiết”, ông nói.

Ông Karayannopoulos cho biết tác động môi trường của việc khai thác và chế biến đất hiếm nói chung "không tệ hơn so với các tài nguyên khác”. Nhưng ông cảnh báo hệ quả sẽ lớn “nếu không có sự cẩn trọng và một bộ quy tắc được thực thi”.