Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đang đưa công nghệ dịch thuật thời gian thực vào đời sống hàng ngày, từ các cuộc gọi video quốc tế đến tính năng tự động lồng tiếng trên mạng xã hội. Khi rào cản ngôn ngữ dần bị xóa mờ chỉ bằng một cú nhấp chuột, nhiều người bắt đầu đặt câu hỏi: liệu việc dành nhiều năm để học ngoại ngữ còn thực sự cần thiết?...

Từ dịch giọng nói trực tiếp trong các cuộc họp trực tuyến đến công cụ tự động lồng tiếng trên TikTok, công nghệ ngôn ngữ dựa trên AI đang tiến rất nhanh. Các nền tảng của OpenAI, Meta, Google và nhiều hãng công nghệ khác hiện có thể dịch gần như tức thì giữa hàng chục ngôn ngữ với độ chính xác ngày càng cao.

Trong bối cảnh đó, quan niệm “không cần học ngoại ngữ vì đã có AI” bắt đầu xuất hiện phổ biến hơn, đặc biệt ở thế hệ trẻ. Tuy nhiên, theo các chuyên gia ngôn ngữ và nhận thức, khả năng dịch thuật của AI dù mạnh đến đâu vẫn khó có thể thay thế hoàn toàn quá trình học và sử dụng ngôn ngữ của con người.

HỌC NGOẠI NGỮ KHÔNG CHỈ ĐỂ “DỊCH”

Con người từ lâu đã sử dụng công cụ để giảm tải cho hoạt động trí óc. Việc viết ra giúp giảm áp lực ghi nhớ, máy tính cầm tay thay thế tính nhẩm, còn AI hiện hỗ trợ xử lý ngôn ngữ với tốc độ vượt xa con người.

Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu, có sự khác biệt rất lớn giữa việc dùng công cụ để hỗ trợ năng lực và việc từ bỏ hoàn toàn một kỹ năng.

Trong học tập, nỗ lực nhận thức đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Các nhà tâm lý học gọi đây là “những khó khăn có lợi” - tức những thử thách ban đầu có thể khiến quá trình học trở nên chậm hơn, nhưng lại giúp ghi nhớ sâu hơn và bền vững hơn.

Việc học ngoại ngữ đòi hỏi người học phải liên tục xử lý ngữ pháp, tìm kiếm từ phù hợp, ghi nhớ cấu trúc câu và chuyển đổi giữa nhiều hệ thống ngôn ngữ. Chính quá trình này kích hoạt các vùng não liên quan đến trí nhớ, khả năng tập trung và tính linh hoạt nhận thức.

Theo giới nghiên cứu, việc duy trì hoạt động trí não như vậy trong thời gian dài có thể góp phần tăng “khả năng phục hồi nhận thức” - tức năng lực duy trì chức năng não bộ khi tuổi tác tăng lên.

Ngược lại, nếu chỉ phụ thuộc hoàn toàn vào công cụ dịch tự động, phần lớn hoạt động xử lý ngôn ngữ sẽ bị cắt giảm. Người dùng có thể hiểu thông tin nhanh hơn, nhưng lại ít tham gia vào quá trình tư duy sâu vốn là yếu tố quan trọng của việc học.

ĐA NGÔN NGỮ CÓ THỂ GIÚP BẢO VỆ NÃO BỘ KHI GIÀ ĐI

Trong nghiên cứu mới đây trên 94 người trưởng thành từ 18 đến 83 tuổi, các nhà khoa học đã đánh giá khả năng nhận thức thông qua nhiều bài kiểm tra về trí nhớ, sự chú ý và khả năng xử lý thông tin hình ảnh - không gian cũng như âm thanh.

Kết quả cho thấy phần lớn người đa ngôn ngữ và đơn ngôn ngữ có năng lực tương đương nhau ở nhiều bài kiểm tra. Tuy nhiên, một xu hướng đáng chú ý xuất hiện ở nhóm có trải nghiệm đa ngôn ngữ phong phú: họ thể hiện khả năng ghi nhớ thị giác - không gian tốt hơn rõ rệt, đặc biệt ở nhóm lớn tuổi.

Điều này cho thấy việc sử dụng nhiều ngôn ngữ không hẳn giúp con người “thông minh hơn” một cách toàn diện như nhiều quan điểm phổ biến trước đây, nhưng có thể góp phần duy trì một số chức năng nhận thức theo thời gian.

Một số nghiên cứu quy mô dân số khác cũng ghi nhận mối liên hệ giữa khả năng sử dụng nhiều ngôn ngữ với việc khởi phát bệnh Alzheimer’s disease muộn hơn, dù cơ chế chính xác vẫn đang được tranh luận.

Theo các chuyên gia, bản thân việc thường xuyên chuyển đổi giữa nhiều ngôn ngữ đã là một dạng “tập luyện” cho não bộ kéo dài suốt cuộc đời.

AI KHÓ THAY THẾ TRẢI NGHIỆM NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA

Dù AI ngày càng mạnh, giới nghiên cứu cho rằng công nghệ này vẫn chủ yếu dựa trên nhận diện mẫu dữ liệu, thay vì sự thấu hiểu đến từ trải nghiệm sống.

Bộ phim Love Actually thường được nhắc đến như một ví dụ điển hình. Trong phim, nhân vật Jamie do Colin Firth thủ vai đã vụng về cầu hôn bằng tiếng Bồ Đào Nha chưa thật thành thạo. Chính sự lúng túng, nỗ lực và chân thành ấy tạo nên cảm xúc cho cảnh phim - điều mà một phần mềm dịch thời gian thực khó có thể tái hiện.

Theo các chuyên gia, học một ngôn ngữ không chỉ là học cách chuyển đổi câu chữ, mà còn là quá trình hiểu cách người khác suy nghĩ, giao tiếp và nhìn nhận thế giới.

Trong nghiên cứu, nhiều người tham gia cũng mô tả cảm giác “sống trong những bản ngã khác nhau” khi sử dụng từng ngôn ngữ. Có người cho biết họ suy nghĩ bằng tiếng Telugu nhưng đếm số bằng tiếng Anh; người khác lại coi tiếng Afrikaans là “ngôn ngữ của trái tim”, còn tiếng Anh dành cho công việc và đời sống thường ngày. Những trải nghiệm đó vượt xa khái niệm dịch thuật đơn thuần.

Các chuyên gia cho rằng AI chắc chắn sẽ tiếp tục làm thay đổi cách con người học ngoại ngữ trong tương lai. Công nghệ có thể cá nhân hóa bài học, giảm rào cản tiếp cận và hỗ trợ phản hồi gần như tức thì cho người học.

Trong nghiên cứu, nhiều người tham gia cũng mô tả cảm giác “sống trong những bản ngã khác nhau” khi sử dụng từng ngôn ngữ. Có người cho biết họ suy nghĩ bằng tiếng Telugu nhưng đếm số bằng tiếng Anh. Một người khác lại nói tiếng Afrikaans là “ngôn ngữ của trái tim”, phù hợp nhất để biểu đạt cảm xúc mãnh liệt, trong khi tiếng Anh chủ yếu dành cho công việc và giao tiếp thường ngày.

Theo nhóm nghiên cứu, đây không đơn thuần là việc chuyển đổi giữa các “chế độ dịch thuật”, mà phản ánh cách con người trải nghiệm những lớp bản sắc khác nhau thông qua ngôn ngữ.

Trong một thế giới ngày càng kết nối, ngoại ngữ không còn chỉ là công cụ giao tiếp, mà còn trở thành chìa khóa giúp con người mở rộng tư duy, tiếp cận những nền văn hóa khác nhau và hiểu sâu hơn về chính mình. AI có thể giúp việc dịch thuật trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, nhưng trải nghiệm học một ngôn ngữ mới - với những nỗ lực, cảm xúc và sự thấu hiểu văn hóa đi kèm - vẫn là điều khó có công nghệ nào thay thế hoàn toàn.